Egemen sınıflar, sömürü düzenlerini sürdürebilmek için kendilerini ülkeyle ve ulusla özdeşleştirmeye çalışırlar. Devrimci mücadelenin temel görevlerinden biri de ezenlerin devletiyle ezilenlerin yurdunu birbirinden ayırmak, halkın gerçekliğine yaslanarak yurtseverliği anti-emperyalist ve enternasyonalist bir temelde yeniden inşa etmektir.
Günümüzde ülkelerin —sosyalistler arasında bile— sadece devletlerle özdeşleştiriliyor olması devrimci mücadele açısından çok önemli bir sorundur. Devletlerin sahibi olan egemen güçler kendilerini ülkeyle ve ulusla bir göstermeye önem verirler. Devrimci hareketlerin ve aydınların da bu yöndeki propagandalardan etkilendikleri görülmektedir.
Avusturya İşçi Marşı’ndaki “Anamız amele sınıfıdır / Yurdumuz bütün cihandır bizim” dizeleri, bir insanın kendi annesini ve yurdunu inkâr etmesi anlamına gelebilir mi? Ülkemiz ve halkımız bizim güç kaynağımızdır. Onları düşmanlarımızla, yani sömürücü egemenlerle bir tutarsak mücadeleyi kaybederiz. Ülkenden ve halkından uzaklaşırsan zayıf düşer, hatta düşmana malzeme olursun. Ülkemize ve halkımıza yakınlaşarak güçlenebiliriz. Devrimci mücadele mümkün olduğu kadar halkımızın anti-emperyalist, halkçı, demokratik, komünal yeteneklerine, bilincine ve tecrübelerine dayanmalıdır. Bu anlamda ülke kimliği ve ulusal kimlik, halk gerçekliğine uzanan sembollerdir.
Egemen güçlerin kontrol ettiği basında ülkeler, doğrudan hükümetlerle ve devlet aygıtıyla anılır. Mesela Almanya, İngiltere ve Suriye’nin bir araya geldiği söylendiğinde kastedilen; o ülkelerin işçileri, emekçileri, gençleri ve kadınları değil, devlet ve hükümet yetkilileridir. Hatta bu yaklaşım, ülke denilince tek bir kişinin kastedilmesine kadar vardırılabilir. Erdoğan, Londra’da gerçekleşen NATO Zirvesi öncesinde İngiltere, Fransa ve Almanya liderleriyle yaptığı görüşmeyi anlatırken, “İngiltere, Almanya, Fransa ve şahsım dörtlü zirve yaptık” ifadesini kullanmıştı. Egemenler bu yolla kendilerine karşı çıkanları ülkeye düşmanlık ediyormuş gibi gösterebilir ve halkın dışına itebilirler. Devrimciler işçileri, emekçileri, ezilenleri, hatta aydınları etkileme potansiyeli olan bu taktiği boşa çıkarmalıdır.
Birinci Dünya Savaşı yıllarında Alman yetkililer Osmanlı Devleti’ne “Enverland” adını takmışlardı. Ülkeyi Enver Paşa elinde tutuyordu ve o da Almanya’nın çok ateşli bir müttefikiydi. Almanya İmparatoru (Kaiser) II. Wilhelm’in de benimsediği bilinen bu ifade, hem Almanya’nın hem de Enver Paşa’nın işine geliyordu.
Memleket, vatan ve yurt kavramlarında ortak bir kültür, ortak bir kimlik ve komünal bir öz bulunur. Ülke tanımı geçmişte yöre anlamına geliyordu. Bugün bile köyüne gidecek insan “Memlekete gidiyorum” der. Kırşehirli ozan Şemsi Yastıman, “Memleket Hasreti” başlıklı şiirinde yöre ağzıyla çocukluk anılarını, köyünün geleneksel yemeklerini ve taşra yaşantısını anlatır. Bu tür yaklaşımlarda bile ne denli zayıf olursa olsun komünal bir öz bulunmaktadır.
18. ve 19. yüzyıllarda burjuva düşünürler vatan kavramına eşitlik, özgürlük ve kendisine karşı politik sorumluluk duyulan kolektif bir varlık içeriği kazandırdılar. Türkiye’de Namık Kemal, Vatan Yahut Silistre oyunuyla yurtseverlik kavramını geliştirdi. Artık insanlar hükümdarlara veya dindaşlara değil, yurduna karşı sorumlu olacaktı.
Sosyalistler burjuvazinin attığı adımı daha ileriye götürdü ve yurt kavramını sınıf mücadelesinin alanı durumuna getirdi. Nâzım Hikmet ve Ahmed Arif, “Bu Memleket Bizim” ve “Kalbim Dinamit Kuyusu” gibi dizelerinde Türkiye’yi yurtsever, devrimci bir gözle anlatırlar. Bu şiirlerde yurt; devrimci mücadelenin konusuna, mekânına ve heyecanına denk düşer.
Sosyalizm ve Yurt Gerçekliği: Marx’tan Mahir’e Vatan Kavramı
Marx ve Engels, Komünist Manifesto adlı eserde “Proletaryanın vatanı yoktur” diye yazdılar. Zaman zaman yanlış yorumlanan bu ifade, aslında komünistlerin vatanı ve millet düşmanı oldukları suçlamasına karşı kaleme alınmıştı. Manifesto’da bir anlamda “Vatanına sahip çık” çağrısı niteliği taşıyan pasajın tamamı şöyledir:
“İşçilerin vatanı yoktur. Sahip olmadıkları bir şeyi onlardan alamayız. Proletarya, her şeyden önce siyasal egemenliği fethetmek, ulusal sınıf durumuna yükselmek, kendisi ulusu oluşturmak zorunda olduğundan zaten ulusaldır; ama kesinlikle sözcüğün burjuva anlamında değil.”
“Siyasal egemenliği fethetmek, ulusal sınıf durumuna yükselmek, kendisi ulusu oluşturmak” ifadeleri, Nâzım Hikmet’in “Bu memleket bizim” dizelerine denk düşer.
Alman devleti tarafından baskılara maruz kalan ve ülkesini terk etmek zorunda bırakılan Marx ve Engels, Alman kimliklerini inkâr etmediler. Öncülük ettikleri Enternasyonal’de zaman zaman milliyetçilikle suçlanacak kadar ülkelerine ve Alman kimliğine ilgiliydiler. Öyle ki Enternasyonal’deki bazı Rus ve Fransız delegeler onları “Alman milliyetçiliği yapmakla”, “Pan-Cermenist ajandaya sahip olmakla” veya “Alman hegemonyası kurmaya çalışmakla” suçladılar.
Lenin, eserlerinde ülkeyi içinde halkın yaşadığı coğrafi ve kültürel bir bütünlük olarak görür. Bu anlamda Lenin için örneğin Almanya, ezenlerin ve ezilenlerin Almanyasıdır. Ezilenler ülkeyi ezenlerden kurtararak özgürleştirmeye çalışırlar. Lenin yazılarında Rusya ile Çarlık devletini bir tutmamaya büyük önem verdi.
Mao, Çin’in en büyük yurtseveridir; kendi ülkesinin ve halkının özgün gerçeklerini derinlemesine kavraması sayesinde başarılı oldu. Benzer şekilde Ho Şi Minh de Vietnam’ın bağımsızlık mücadelesinde ulusal kurtuluş ile sosyalizmi başarıyla birleştirerek halkını sömürgeciliğe karşı kendi gerçekleri temelinde örgütledi. Fidel Castro ise Küba’da devrimci mücadele yürütürken Batista diktatörlüğü ile Küba’yı birbirinden ayırmaya önem verdi. Kübalı devrimciler ülkelerini özgürleştirmek amacıyla canlarını ortaya koyduklarının ifadesi olarak “Ya Özgür Vatan Ya Ölüm” sloganını benimsediler. Hatta 1959 yılında iktidarı aldıklarında bayrağı değiştirmediler; çünkü mevcut bayrak zaten İspanyol sömürgecilere karşı bağımsızlık mücadelesini temsil ediyordu ve onlar bayrağa verilen anlamı devrimci temelde yeniden yorumlamakla yetindiler.
Castro ve Guevara yazıları ve konuşmalarında “Amerika” kelimesini kullandıklarında Amerika Birleşik Devletleri’ni (ABD) değil, Güney ve Orta Amerika’yı, yani Latin Amerika kıtasını kastettiler. ABD için ise genellikle “Yanki” ifadesini seçtiler. Mustafa Suphi, Şefik Hüsnü, Hikmet Kıvılcımlı, Mihri Belli ve Mahir Çayan için yurt; emperyalist egemenlikten ve kapitalist sömürüden kurtarılması gereken mücadele alanıdır. Bu devrimciler yurtseverliği anti-emperyalist ve proleter devrimcilik temelinde çok önemli bir bilinç olarak gördüler.
1960’lı yıllarda yurt ve yurtseverlik kavramları Türkiye’de devrimci amaçlarla kullanıldı; “Bağımsız Türkiye!” sloganı gençliği ortak bir mücadelede birleştirip harekete geçiriyordu. Sol Kemalist Doğan Avcıoğlu ve Türkiye devrimci hareketinin önderlerinden Mihri Belli, yurtseverlik yerine zaman zaman milliyetçilik kavramını dahi kullandılar. Özellikle Mihri Belli bu kavramı sosyalizme açık bir yurtseverlik anlamında ele aldı. Söz konusu tercih söylem bakımından tartışmalı olsa da taşıdığı anti-emperyalist içerik sayesinde o dönemde emperyalizme ve işbirlikçilerine karşı yürütülen mücadelede olumlu bir etki yarattı. Ancak kasten yalnızca kavramsal tercihteki bu pürüze odaklanan sosyalizm karşıtları; mücadelesine ABD’deki siyahi emekçilerin arasında çalışarak başlamış, kardeş Yunanistan halkıyla omuz omuza faşizme karşı savaşmış ve İstanbul’da MHP kökenli bir kontranın silahlı saldırısına uğrayacak olan Mihri Belli’ye “sosyal-şoven” iftiraları attılar.
Anti-emperyalizmden Türkofobiye: Sosyalist Sol Nasıl Tecrit Edildi?
Anti-emperyalist proleter devrimci yurtseverlik, toplumun en ilerici güçlerinin sosyalist hareketin çevresinde toplanmasında çok etkili oldu. Devrimci hareketin emperyalizme bağımlı ve sömürülen bir ülke olmamız gerçeğini hem düşüncede hem de eylemde sorgulaması; ülkemizi ve ulusu yeniden kurma özlemini, başta devrimci gençlik ve aydınlar olmak üzere toplumda canlandırdı. Bu mücadele sınıf temelinde yapıldığı için işçi sınıfı başta olmak üzere toplumun tüm ezilen sınıf ve katmanları sosyalist solun çevresinde toplanıyordu. Ezilen milliyetlerin ve Alevilerin aktif kesimleri de esas adres olarak sosyalist solu görüyordu.
Emperyalizm ve işbirlikçileri, yükselen sosyalist hareketi baltalamak amacıyla sosyalist sola ve özellikle ezilen ulus devrimcilerine etki ederek anti-emperyalist yurtseverliği şovenizm gibi gösterdiler. Burjuvazinin bu konudaki yoğun çabaları daha 1960’lı yıllarda dikkat çekiyordu. Sosyalist solun liderlerinden Mihri Belli ve Kıvılcımlı hakkında şovenist ve darbeci iftiraları yaydılar. Sosyalist sol içindeki bölünmeler kışkırtılırken ezilen ulustan devrimcilerin Türkiye solundan uzaklaştırılması yolunda çalışmalar yapıldı. Bu çabalar özellikle 1970’li yıllarda sürdürüldü. Öyle ki halk kitlelerinin hak ve özgürlük mücadelesi tarihimizdeki en yüksek kitlesellik seviyesine ulaşırken sosyalist sol alabildiğine bölünecekti.
9 Şubat 1969 tarihinde ABD emperyalizminin yurtsever güçleri ezmek için kullanacağı MHP kuruldu. MHP, gençleri Bozkurt efsanesiyle kandıracaktı. Devrimcilerin Moskova’dan para alan satılmışlar olduğu yalanlarıyla paralel olarak faşist bir Türklük propagandası yayıldı. MHP bağlantılı ve devlet tarafından korunan faşist çeteler devrimci gençliğin, direnen işçilerin ve ilerici halkın üzerine sürüldü. Devrimci hareket bu çetelerle mücadeleyi ön sıraya almak zorunda bırakıldı. Böylece emperyalizm ve işbirlikçileri geri plana çekilebildiler. Ardından yapılan tarafsız görünümlü 12 Eylül askeri darbesiyle birlikte solu ezdiler. Sonraki süreçte Türkiye solunun anti-emperyalist yurtseverlikten uzaklaştırılması esas alındı. Emperyalizme ve Siyonizme karşı mücadeleye önem veren devrimci gençliğin liderleri katledildi.
ABD askerlerine karşı eylem yapan MLSPB militanları hızlı bir yargı süreci ardından 25 Haziran 1981’de idam edildi. Körfez Savaşı sırasında, 20-22 Temmuz 1991’de Türkiye’yi ziyaret etmesi beklenen ABD Başkanı Baba Bush’a karşı eylem yapmak istedikleri iddia edilen Devrimci Sol’un önemli sayıdaki ileri kadrosu imha edildi (12 Temmuz 1991).
Özellikle AKP iktidarı sonrasında Türk kimliği solda adeta lanetli hale getirildi. Türkiye solunu rakip bilen ezilen ulus milliyetçiliği, kendi gelişmesi için uygun gördüğü bu süreci destekledi. Bu süreç sosyalist solda Türkofobinin gelişmesine vardı. Gerek 12 Eylül darbesine hazırlıksızlıkları gerekse 1990 sonrası Sovyetler Birliği’nin çöküşü nedeniyle zayıf düşen örgütlenmeler, Kürt siyasal hareketine hayranlığın da etkisiyle Türkofobinin yörüngesine girdi. Bir kısım Türkiye solu, emperyalizme karşı verilen Kurtuluş Savaşı’nı dahi neredeyse tarihimizin yüz karası ilan edebildi.
Devrimci hareketin yurt gerçekliğine dayanmasının ne denli önemli olduğu konusunda 1970’li yıllarda yaşananlar ibret vericidir. Sosyalist hareketin büyük kısmı enternasyonalizm adına Moskova ile Pekin arasındaki çatışmaya gözü kapalı taraf oldu. Sonra bir kısım solda Arnavutluk taraftarlığı gelişti. Bunlar sosyalist hareketi ülke gerçekliğinden uzaklaştırdı ve örgütleri birbirine düşman etti. Sosyalistler birbirine “sosyal faşist” ve “Maocu Bozkurt” sıfatları taktılar. 1990 sonrası ise benzer bir tutum Kürt milliyetçi hareketi etrafında kümelenme şeklinde yaşanacaktı. Sosyalist güçleri bu konuda eleştirel bir tutumla uyaranlara “sosyal-şoven” damgası vuruldu.
Yukarıda Marx ve Engels’in “Proletarya, her şeyden önce siyasal egemenliği fethetmek, ulusal sınıf durumuna yükselmek, kendisi ulusu oluşturmak zorunda olduğundan zaten ulusaldır; ama kesinlikle sözcüğün burjuva anlamında değil.” sözlerini aktarmıştık. Yurt ve ulus kavramları dünya görüşüne göre anlam kazanır. Yurt kavramına bireyci olarak bakıldığında ülkene ve halkına olan sorumluluklarına rahatlıkla sırtını dönebilirsin. Dinci olarak bakıldığında yolun mevcut iktidardan IŞİD’e kadar çok farklı yerlere çıkabilir. Şoven milliyetçi olarak bakıldığında ise diğer ulustan insanları en iyi ihtimalle yabancı, büyük olasılıkla düşman görmeye başlarsın.
Burjuva milliyetçiliği Türkiye ve Türk kavramlarını Kürtleri ve ulusal azınlıkları inkâr etmek maksadıyla istismar etti; ezilen ulus milliyetçiliği de bu baskıya isyanın ifadesi oldu. Emperyalistler ve giderek Siyonistler hem ezen hem de ezilen ulus milliyetçiliğini halkı bölmek için birbirine karşı kullandılar. Ezen ulus milliyetçiliği demokratik mücadeleyi ve sınıf mücadelesini milliyetlere göre parçalamak amacıyla kullanılırken, ezilen ulus milliyetçiliği hem halkları hem de solu bölmekte kullanıldı. Ezen ulus milliyetçiliği ülkemizde hep emperyalizmle işbirliği içinde oldu. Ezilen ulus milliyetçiliği ise 1991 sonrasında ve özellikle Suriye’de yaşanan süreçte ABD emperyalizminin ve Siyonizmin doğrudan etki alanına girdi.
Küreselleşme, Kozmopolit Birey ve Kolektif Mücadelenin Tasfiyesi
Yükselen kapitalizm özgürlükçü ve yurtsever bireyi yarattı. Sosyalizm bu bireye özgürleşmenin yolunun sınıf mücadelesinden ve enternasyonalizmden geçtiğini gösterdi; yurtseverliği milliyetçilikten ayırarak enternasyonalizmle birleştirdi. Sosyalizmi yıkarak büyük bir karşı-devrimci dalga yaratan neoliberal sistem ise bencil, dar görüşlü ve abartılı bir bireycilik üreterek işçileri, emekçileri ve gençleri örgütsüzleştirirken bireyi alabildiğine aciz duruma düşürdü. Kolektif mücadele faydasız ilan edildi ve bu anlayış özellikle sosyalizme ve ilerici hareketlere empoze edildi. Sosyalizm ve kolektif mücadele tüm dünyada ezilerek insanlığa ülkelerine yalnızca dinci veya şoven milliyetçi temelde sahip çıkma alanı bırakıldı. Kolektif davranışın soldan uzaklaştırıldığı, işçi sınıfının, emekçilerin ve gençliğin güçsüzleştirildiği dünyada ülkeler artık egemenlerden ibaret görüldü. Kolektif mücadele alanı neoliberalizmin ve emperyalizmin güdümündeki liberal sol akımlara terk edildi. Sovyetler Birliği’nin yıkılmasıyla birlikte Batılı emperyalistlere yanaşan ezilen ulus milliyetçiliği bu akımların sosyalist solda yayılmasını kendine görev belledi. Türkiye ve Türk yurtseverliği tamamıyla faşistlerin alanı ilan edildi. Bu da halkın sosyalist soldan uzaklaşmasına yol açtı.
Küreselleşme adı verilen sürecin ortaya çıkardığı karşı-devrimci bireycilik, kozmopolit bireyi yükseltti. Kozmopolitizm; ülkesine ve halkına sorumluluk duymayan, kolektif mücadeleden kaçan ve bireysel çıkarını en iyi nerede karşılayacaksa oraya gitmeye hazır köksüz bireyin ideolojisi oldu.
Türkofobi Türkiye solunu halkından uzaklaştırırken benzer bir gelişme Almanya’da “Anti-Deutsch” akımı olarak şekillendi. Türkleri kimliklerinden utandıranların şimdilerde Bahçeliye yapmadıkları övgü kalmadı. Almanya’da da Anti-Deutsch akım, solun tasfiyesinde ve AfD adlı faşist hareketin yolunun açılmasında önemli rol oynadı.
Devrimci Halk Kimliği İnşa Etmek
Dünyada ülkeler sadece egemen güçlerle anılıyor. Biz de onlara yardım eder durumlara düşüyoruz. Oysa Türkiye bizim ülkemiz; onu halkın Türkiye’si yapmalıyız. Devrimciler, ülkelerinde siyasi iktidarı ele geçirip ulusu devrimci temelde yeniden kurma göreviyle karşı karşıyadırlar. Bu temelde halkın ülkesine sahip çıkmasını desteklemeliyiz.
Bir gazeteci, bir diplomat ya da bir memur “Türkiye” yerine “egemen güçler”, “siyasi iktidar” veya “Türkiye egemenleri” diyemeyebilir. Ama bir devrimci bu ayrımı yapabilmelidir. Bizi kendi halkımıza yabancı, hatta ona düşman olmanın yoluna çekecek olan söylemden bağımsızlaşmalıyız. Burada ulusal kimlik sorunu da karşımıza çıkıyor. Elbette bütün ulusal kimlikler gurur verici tarihsel olayların yanında utanç verici pratiklere de dayanmaktadır. Ulusun çeşitli pratikler yoluyla edindiği kimliği, bulaştırıldığı kirlilikten arındırarak devrimcileştirmek ve devrimci halk kimliğine dönüştürmek gerekiyor. Bunu sınıf savaşı temelindeki mücadelemizle sağlayacağız.
